email marketing powered by FreshMail

Pakiet senioralny. Co się w nim kryje?

Pakiet senioralny. Co się w nim kryje?

Pakiet senioralny. Co się w nim kryje?

Pod koniec 2013 roku rząd przyjął tzw. pakiet senioralny, czyli zbiór strategii i programów mających stanowić zręby polityki senioralnej na najbliższe lata.

Autorzy: Rafał Bakalarczyk, Paweł Dombrowski

Na pakiet ten złożyły się:

– Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020,

– Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014-2020,

– Program Solidarność Pokoleń., czyli działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób 50+

Dziś jest oczywiście za wcześnie, by dokonać podsuwania realizacji pakietu, ale warto przyjrzeć się temu, co zawierają poszczególne jego elementy.

Założenia polityki senioralnej na lata 2014-2020

Najbardziej długofalowym, ale jednocześnie najsłabiej przekładającym się na konkretne działania elementem pakietu są Założenia polityki senioralnej na lata 2014-2020 przygotowane przez opiniodawczo-konsultacyjne ciało przy Departamencie Polityki Senioralnej, jakim jest Rada ds. Polityki Senioralnej. Dokument nie ma wiążącego charakteru, ale zawiera diagnozę, określa kierunki pożądanych w oczach autorów zmian i zarysowuje działania do podjęcia w ciągu kolejnych lat. Jak czytamy w dokumencie, celem polityki senioralnej w Polsce będzie wspieranie i zapewnienie możliwości aktywnego starzenia się w zdrowiu oraz możliwości prowadzenia w dalszym ciągu samodzielnego, niezależnego i satysfakcjonującego życia, nawet przy pewnych ograniczeniach funkcjonalnych. Co się za tymi słowami kryje?

Pierwsza, dość obszerna część założeń odnosi do kondycji i profilaktyki zdrowotnej oraz do potrzeb opiekuńczych osób starszych. Warto na to zwrócić uwagę, tym bardziej że problematyka zdrowotno-opiekuńcza w dokumentach strategicznych pojawiała się dotąd niejako w drugim szeregu – jako uzupełnienie działań aktywizacyjnych. Tymczasem wyeksponowanie barier związanych ze zdrowiem i samodzielnością wydaje się mieć uzasadnienie, gdyż właśnie poziom sprawności, nawyki zdrowotne i deficyty instytucjonalno-środowiskowe w tym zakresie często ograniczają potencjał korzystania z różnych działań w zakresie aktywności zawodowej, społecznej, obywatelskiej czy kulturalnej osób starszych.

Jak czytamy w dokumencie, celem głównym polityki senioralnej w obszarze zdrowie i samodzielność jest tworzenie warunków dla jak najdłuższego utrzymywania dobrego stanu zdrowia i autonomii. Służą temu następujące priorytety:

Stworzenie systemowych rozwiązań, które pozwolą na rozwój usług medycznych dla osób starszych poprzez: rozwój geriatrii jako specjalizacji; przygotowanie i doskonalenie zawodowe kadry medycznej w kierunku całościowej i kompleksowej opieki zdrowotnej nad starszym pacjentem oraz wspieranie i rozwój poradni i opieki geriatrycznej w Polsce.

Promocja zdrowia i profilaktyka zdrowotna poprzez: przygotowanie do okresu własnej starości pod względem wiedzy na temat zmian fizycznych i psychicznych podczas procesów starzenia i konsekwencji określonych zachowań; promocja właściwego stylu życia w sferze zdrowia psychicznego, aktywności intelektualnej, aktywności fizycznej i odżywiania

Rozwój usług społecznych i opiekuńczych dostosowanych do potrzeb osób starszych poprzez: zapewnienie odpowiedniej opieki nad osobami o ograniczonej samodzielności poprzez rozwój usług opiekuńczych; opracowanie i wdrożenie systemu teleopieki oraz wykorzystanie innowacyjnych technologii w ułatwieniu organizacji opieki dla osób starszych, a także stworzenie systemów wsparcia dla opiekunów nieformalnych.

Zgodnie z ogólnym duchem dokumentu o osobach starszych mówi się także jako o podmiotach zróżnicowanych aktywności, a także prezentuje się je w kontekście usług umożliwiających te aktywności. Jednym z rozwiniętych w tej strategii celów jest podnoszenie i przedłużenie możliwości prowadzenia aktywności zawodowej, co współgra ściśle z inną częścią pakietu senioralnego – programem Solidarność Pokoleń.

W Założeniach polityki senioralnej mowa jest również o wspieraniu różnych form aktywności osób starszych, na co ma się złoży: rozwój oferty edukacyjnej dla osób starszych; rozwój i wspieranie aktywności społecznej osób starszych, w tym zaangażowania obywatelskiego i wolontariatu; zwiększenie uczestnictwa osób starszych w kulturze zarówno jako jej odbiorców, jak i jej twórców. Rozwojowi oferty edukacyjnej dla osób starszych ma służyć realizacja takich celów jak upowszechnienie edukacji prozdrowotnej, edukacji obywatelskiej i edukacji w zakresie nowych technologii, a także wspieranie rozwoju systemowych rozwiązań dla organizacji różnych form uczenia się osób starszych, w tym ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku. W końcowych rozdziałach dokumentu mowa jest też o potrzebie rozwoju srebrnej gospodarki oraz budowania solidarności międzypokoleniowej.

W dokumencie wyraźnie brakuje natomiast odwołania do materialnych warunków życia seniorów i działań, które miałyby zwiększać bezpieczeństwo tych osób także w wymiarze socjalnym. Być może wynika to z faktu, że zagadnieniom tym formalnie poświęcone miały być prace nad inną strategią (wskazaną w Polityce Senioralnej – Krajowym Programie Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu do 2020 roku). I tam jednak, choć na poziomie diagnozy jest mowa o sytuacji materialnej, również brakuje wskazania kierunkowych interwencji na rzecz bezpieczeństwa socjalnego osób starszych.

W dokumencie brak harmonogramu realizacji proponowanych działań, wskazania podmiotów odpowiedzialnych za wykonanie i monitorowania działań wytyczonych wedle celów i priorytetów, brak przyporządkowania spodziewanych rezultatów, a także źródeł finansowania. Wszystkie te braki sprawiają, że dokument trudno traktować jako strategię, a co najwyżej założenia do niej.

Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych

Drugim elementem pakietu senioralnego – komplementarnym wobec omówionego wyżej komponentu systemowego – jest Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014-2020 (RP ASOS), ze względu na charakter określany jako komponent konkursowy. Zgodnie z założeniami programu ujęta w tytule aktywność społeczna seniorów skutkować ma wzrostem jakości i poziomu ich życia. Celem ASOS(a) jest zaś rozdystrybuowanie środków finansowych pomiędzy organizacje pozarządowe działające na rzecz edukacji osób starszych, integracji wewnątrz-i międzypokoleniowej i partycypacji społeczną seniorów, a także świadczące sługi społeczne dla osób starszych.

Program ASOS podzielony został na cztery priorytety, w ramach których organizacje pozarządowe (również w partnerstwie z samorządami) mogą pozyskiwać środki na rozmaite działania, zarówno o charakterze integracyjnym, edukacyjnym, jak i aktywizujących do aktywności publicznej. Roczny budżet programu ASOS to 40 milionów złotych.

Na wysoką notę zasługuje koncepcja zogniskowania działań na rzecz aktywizacji społecznej seniorów, wśród których są również niepełnosprawni i osoby o ograniczonej sprawności ruchowej, wokół inicjatyw lokalnych wykorzystujących istniejącą infrastrukturę społeczną. Cenne samo w sobie jest także przesunięcie akcentu z tzw. biernej aktywności seniorów, tj. z usług służących zaspokojeniu potrzeb osób starszych, na tzw. aktywność czynną, skierowaną na zewnątrz i służącą realizacji szerszych celów społecznych.

W tym kontekście warto też podkreślić, że konkursowy charakter programu ASOS zdaje się skutecznym rozwiązaniem problemu związanego z adresowaniem oferty samorządowych placówek edukacyjno-kulturalnych do ogółu obywateli, co może czynić taką ofertę albo nieatrakcyjną z perspektywy osób starszych, albo atrakcyjną, lecz nieosiągalną z uwagi na duże zapotrzebowanie lokalne na nią.

Solidarność Pokoleń

Trzeci segment pakietu senioralnego to program Solidarność Pokoleń. Jego istotą jest podnoszenie wskaźnika aktywności zawodowej osób w wieku od 55 do 64 lat do poziomu co najmniej 50 proc., co ma nastąpić do roku 2020. Głównym adresatem programu, a także jego najważniejszym beneficjentem, są osoby powyżej 50. roku życia. Poszczególne działania kierowane są jednak również do innych grup – do pracowników starszych (60+), lecz i młodszych (45+), a więc tych, którzy w wiek przedemerytalny wchodzić będą za kilkanaście lat, a ponadto m. in. do przedsiębiorców, związków zawodowych, organizacji pozarządowych, instytucji rynku pracy i jednostek samorządu terytorialnego.

Problem niskiej aktywności zawodowej osób w wieku 55-64 lat ma więc być rozwiązywany na kilku poziomach – od szczebla rządowego, przez władze regionalne i lokalne, po pracodawców i samych pracowników. Tym ostatnim zaś program ma pomóc dostosowywać kompetencje zawodowe do potrzeb rynku pracy, ale też w ogóle inspirować do działań na rzecz wydłużenia swej aktywności zawodowej. Program podzielono na 6 celów, w obrębie których wyróżniono szereg priorytetów. Są wśród nich m. in:

Dostosowywanie kompetencji do wymagań rynku pracy oraz podnoszenie kwalifikacji osób po 45. roku życia – obejmuje m. in. poprawę jakości oferty edukacyjnej adresowanej do tych osób i wdrażanie rozwiązań zachęcających pracodawców do rozwoju kompetencji pracowników z tej grupy wiekowej.

Rozwój kultury organizacji i środowiska pracy bardziej przyjaznych pracownikom po 50. roku życia – opiera się m. in. na rozwoju systemów planowania kariery zawodowej; na wdrażaniu systemowych rozwiązań zachęcających pracodawców do zatrudniania osób dojrzałych wiekiem; przeciwdziałaniu dyskryminacji ze względu na wiek w firmach i instytucjach.

Zwiększenie skuteczności i efektywności działań promujących zatrudnienie i aktywność zawodową – wiąże się m. in. z upowszechnianiem w instytucjach rynku pracy instrumentów aktywizacji zawodowej osób po 50. roku życia, rozwojem przedsiębiorczości (w tym: przedsiębiorczości społecznej) tych osób, a także z tworzeniem systemowych zachęt do pozostawania osób w wieku 50+ na rynku pracy.

Tworzenie i rozwijanie stałych form współpracy – rządu, samorządów regionalnych, organizacji pracodawców, związków zawodowych, reprezentacji organizacji pozarządowych, reprezentacji podmiotów ekonomii społecznej, środowisk naukowych i mediów na rzecz upowszechniania zatrudnienia osób w wieku 50+.

Niewątpliwym walorem programu Solidarność Pokoleń jest sama idea zintensyfikowanych i wielotorowych działań na rzecz podniesienia wskaźnika aktywizacji zawodowej w wieku 50+. Z jednej strony w tej kwestii pozostaje wiele do zrobienia, z drugiej – w związku zarówno ze zmianami demograficznymi, jak i z rosnącymi wymaganiami rynku pracy – działania na rzecz poprawy sytuacji zawodowej pięćdziesięcio- i sześćdziesięciolatków są niezwykle potrzebne.

Trafnym rozwiązaniem jest także wyraźnie akcentowana w programie (ale też leżąca u jego podstaw) współpraca szeregu zróżnicowanych podmiotów – władz centralnych i samorządowych, organizacji pozarządowych, przedstawicieli pracodawców i samych pracowników.

Program Solidarność Pokoleń spotkał się z krytyką ze względu na szeroki zakres działań. Z najsilniejszą krytyką spotkał się cel 6. projektu. Mowa tam o stopniowym ograniczaniu korzystania z transferów społecznych przez osoby w wieku przedemerytalnym. Środowiska związków zawodowych z oburzeniem przyjęły obecne w dokumencie założenie, jakoby większa dostępność świadczeń społecznych wpływa na niższy współczynnik aktywności zawodowej w wieku 50+. Korzystanie ze świadczeń społecznych jest w Polsce traktowane przez ich beneficjentów jako ostateczność wynikająca z realiów rynku pracy – podkreślali przedstawiciele NSZZ „Solidarność”.

Co oprócz pakietu?

Warto odnotować, że obok pakietu senioralnego rząd Donalda Tuska wypracował kilka innych rozwiązań istotnych z perspektywy osób starszych. Należy do nich m. in. nowelizacja ustawy o emeryturach i rentach z FUS, która istniejący mechanizm waloryzacji proporcjonalnej powiązała z jednorazową waloryzacją kwotową. Rozwiązanie to ma skutkować wzrostem wymiaru nie tylko samych rent i emerytur, lecz także podstawy ich wymiaru, kluczowej dla ustalenia wysokości innych świadczeń. W świetle danych rządu zyska na tym 92 proc. emerytów. Z myślą o seniorach powstała także ustawa o odwróconym kredycie hipotecznym. Istotą tych przepisów jest umożliwienie odmrożenia kapitału zakumulowanego w nieruchomości bez utraty prawa własności, co – na ogół na niekorzystnych warunkach finansowych – ma miejsce w przypadku umowy dożywocia.

Do planów rządu Donalda Tuska w kwestii służby zdrowia należały też: program specjalizacji lekarzy rezydentów, mający na celu skrócenie kolejek do gabinetów, a także powołanie Instytutu Geriatrii – centrum opieki medycznej nad osobami starszymi, którego zadaniem byłoby na równi leczenie seniorów oraz kształcenie geriatrów i innych lekarzy mogących zajmować się seniorami. Obietnice swojego poprzednika podtrzymuje Ewa Kopacz, która w exposé podkreślała: Jestem dumna, że w polskiej tradycji troska o ludzi starszych, ich zdrowie i bezpieczeństwo zajmuje tak ważne miejsce. Premier Kopacz powtórzyła także wcześniejsze zapowiedzi dotyczące tworzenia w Polsce dziennych domów opieki, wzorowanych na rozwiązaniach zachodnich. W ośrodkach tych osoby starsze znalazłyby m. in. opiekę medyczną oraz atrakcyjne propozycje spędzania wolnego czasu. Koszty pobytu w dziennym domu opieki byłby dzielony po równo między budżet państwa, samorząd terytorialny oraz samych seniorów i ich rodziny. Ideę rozwoju wsparcia środowiskowego wyraża projekt Programu domów Vigor, mających łączyć funkcje uniwersytetów trzeciego wieku, klubów seniora, biblioteki i gabinetu rehabilitacyjnego. Rząd do 2020 roku zamierza przeznaczyć na ten cel 360 mln zł. Na początku bieżącego roku projekt Programu trafił do konsultacji.

ZAPISZ SIĘ NA NEWSLETTER!

Jeżeli chcesz wiedzieć, co dzieje się w polityce senioralnej w Polsce - zapisz się na newsletter i otrzymuj nowe numery pisma na maila.

Zgadzam się na przetwarzanie moich danych osobowych w celach wysyłki nowych numerów magazynu Polityka Senioralna.

email marketing powered by FreshMail